نغمه سکوت

سال اول دوره ی لیسانس حدود یازده سال پیش بود. آزمایشگاه فیزیک پایه داشتم که خلاصه میشد در چارتا وسیله ی بازی و کودکانه! یکی از این اسباب بازی ها آونگ بود. آونگی که باید از حالت عمودی منحرف میشد و با اندازه گیری دوره ی تناوب و طول آن و استفاده از یک رابطه ی ساده به محاسبه شتاب گرانش زمین منجر میشد. اغلب احتمالا این آزمایش را انجام داده باشید.

استاد آزمایشگاه مرد هزار سودا بود و آرام و قرار نداشت و کلاس را با دفتر مدیریتش بر امور فرهنگی و بازار مکاره اشتباه گرفته بود و تمام جلسه را به صحبت با بی سیم و موبایل میگذراند و دائم حرف میزد. ما هم همچین حوصله ی درست و حسابی انگار برای درس او نداشتیم و از آن کلک همیشگی برای انجام آزمایش و تهیه گزارش استفاده میکردیم! آن کلک را همه میشناسیم!

اینکه ما به دنبال چیزی بودیم که جوابش را میدانستیم و آن عددی بود حدود 9.81!  کار ساده ای بود که به جای اندازه گیری زمان تناوب آونگ بیاییم و برعکس عمل کنیم! یعنی در رابطه ی موجود ابتدا مقدار شتاب گرانش را مثلا با چند صدم اختلاف با عدد 9.81 قرار دهیم (که مثلا آن هم به خاطر خطای انداز گیری است و شرایط مکانی و….!!!) بعد از رابطه  ساده موجود، دوره تناوب را بدست بیاوریم و حالا که دوره تناوب را داریم خودمان را به کوچه علی چپ بزنیم و انگار نه انگار که این عدد را از رابطه بدست آوریده ایم و کانه نشسته ایم و کلی اندازه گرفته ایم!!!!! بعد زمان گزارش نویسی خیلی خیلی خیلی منطقی دوره تناوب را در رابطه بگذاریم و ناگهان با درخششی چشم گیر!!! مقدار شتاب گرانش را بدست آوریم!! و آن چند صدم اختلاف را هم که خودمان عمدی متفاوت از 9.81 گذاشته بودیم تفسیر کنیم به نام خطای اندازه گیری که البته دو بخش دارد: دستگاهی و انسانی!!! عجب گزارش تر و تمیزی بشود و چه قابل اعتنا!!!!

چند روز پیش برای یکی از دوستانم میگفتم که اوضاع سیاسی ما شبیه این آزمایش شده! وقتی قرار شد که مقدار شتاب گرانش 9.81 بماند، شما زمین و زمان را تغییر میدهید تا خروجی رابطه اتان به جز 9.81 چیز دیگری نشود! البته حق هم دارید، بنده خدا شتاب گرانش که گناهی نکرده که از ثوابت طبیعت شده!

وقتی قرار شد پدیده های رخ داده را از زاویه ای نگاه کنید که یک سری افراد را به هر قیمتی مبری از خطا و اشتباه و خودرایی و چه و چه نشان بدهید مجبورید همه ی وقایع رخ داده را چنان تفسیر کنید که گردی بر دامن کبریایی آنها ننشیند و در این میانه نتیجه ی حرفهایی از قبیل «ت ج  ا و ز» و «ک ش  ت  ا ر» و «ک و ی س ب ح ا ن» و » ک و ی د ا ن ش گ ا ه» و حرفهای معترضانه ی شخصیتهای مختلف از پیش معلوم است! همه یا کار نفوذی هاست! یا کار دشمن است! یا بی بصیرتی است! یا نفاق ِ سر برآورده از پس سالهاست! یا زاویه گرفتن است! یا فلانی از اول هم همینطور بود!! یا اصلا نیست و تکذیب شده!

در چنین شرایطی » ن د ا» اول اصلا کشته نشده، بعد با تیر خارجی کشته شده، بعد فیلم صحنه سازی است، بعد آرش در ماشین او را کشته، بعد آرش اصلا در ماشین نبوده و اصلا احتمالا پزشک نیست و بعد این اصلا گلوله نخورده و پمپ خون بوده که اگر اینجا، درست اینجا، دقت کنید درست اینجا را نگاه کنید اصلا معلوم است که دارند پمپ خون را فعال میکنند و هرچند میخواستند که دیده نشود ولی دست الهی مانع شده و بعد به این نتیجه میرسند که از فاصله ی 3 تا 15 متری تیر خورده! بعد فیلم بیمارستانش در می آید! بعد دیگه چی میشه منتظر باید ماند تا بعد!

همه ی این اداها برای همان است که g  را فیکس کنیم! ثابت نگه داریم! زمین و زمان را بر هم ببافیم، همه را پسر نوح کنیم، به همه بتازیم، همه را از لب تیغ بگذرانیم که چه؟ که g  را فیکس کرده باشیم!

برخی اخبار را نمی توان نادیده گرفت و از آن (کوتاه یا بلند) ننوشت.

حسن بلخاری از ریاست پژوهشکده ی هنر برکنار شد.

همین.

دیروز بعد از خواندن این خبر، در ذهنم مرور میکردم همه ی لحظه هایی که هر هفته با جناب بلخاری در آن کانون کوچک فیلم و فرهنگ می نشستیم، فیلم پخش میکردیم و ایشان برایمان از سینما، فرهنگ و هنر مدرن واسلامی میگفت. صدایی آرام و شمرده که تقریبا یادت نمی آید کلمه ای را تپق زده باشد.

سیر هنر در ایران و اسلام و پیچیدگی های در هم تنیده ی آنها را از افقی بسیار دوست داشتنی تصویر میکرد و ابهت فرهنگ این مرز و بوم را به رخ جهان میکشاند. جهانی که نابود کننده اصالت و الوهیت فرهنگی شد و رو به خرده فرهنگ های اجتماعی ِ برگرفته از قانون آورد که با همه ی محاسنی که برایش داشته باعث فرو ریختن بنیانی به نام «شهود» گردیده.

گفتنی از آنچه او در نظر داشت بسیار است. حسن بلخاری برکنار شد و البته جرمش را که میدانید؟ رای او نیز رنگی داشت به رنگ رییس فرهنگستانی که او را رییس پژوهشکده ی هنرش کرده بود. روزگاری که حسن بلخاری ها هم در آن تحمل نشوند هم خود حکایتی است.

حسن بلخاری نشسته در سمت راست میرحسین. آذرماه هشتاد و هشت، همایش هنر و فرهنگ عشایر ایران.

داستان تحریم و اداهای آن را مرور میکنم، تنها چیزی که برای حضرات مهم است، چرتکه انداختن برای این است که با تحریم ایران چطور منافع خودشان را نه تنها حفظ کنند که افزایش نیز بدهند! بعد جلدی از انسان دوستی و محبت بر نشستهاشان بزنند که ما چقدر مردم دنیا را دوست داریم و چقدر دلمان برایشان سوخته!

بیچاره جهان! که ابرقدرتهایش آمریکا و چین و روسیه باشند!

بیچاره تر ما که …

اگر بچه بوده باشیم خیلی مهم نیست، میتوان برگشت و خواند، این هدیه ی دنیای مکتوب است به ما!

اولین بار فیلم «مرتضی و ما» را سال دوم دانشگاه دیدم. و بعد از آن پانصد بار دیگر به گمانم  آن را دیدم! کلمه به کلمه ی آن مقاله ی «انفجار اطلاعات» که در آخر فیلم خوانده میشود را حفظ شده بودم، با آن آهنگ عجیب بر آخر فیلم و صحنه هایی که دیگرگون کننده ی تکرار زدگی زندگی هستند!

حرکت و تغییر را شاید بتوان مهمترین خصلت آوینی نام نهاد. خصلتهایی که زندگی های پرشور را می سازند. «جستجوگری در مسیر شدن» را شهید بهشتی برای شریعتی به کار برده بود و بیراه نیست اگر برای سید مرتضای آوینی آن را به کار بریم.

در آن فیلم، برادر سید مرتضای آوینی با سیگاری که دودش در کادر هست و خودش نیست، با چهره ای برافروخته، اندکی بعد از شهادت مرتضی، با صدایی شبیه به صدای او، در نمایی بسته، با سری به زیر افتاده، گله میکند از کسانی که تا همین اندکی پیش بر مرتضی می تاختند و در تخریبش از هیچ چیزی دریغ نمی کردند و بعد از شهادتش یک شبه قلمهاشان چرخید و شدند مدافع آن صدای جادویی… در آن فیلم کدهایی هست تا این عزیران را که نان را نه به نرخ روز که احتکار میکنند تا به نرخ فردا بخورند را من و تو بشناسیم…

قبل از انتخابات دیدن دست نوشته ی همسر سید مرتضی در کنار دست نوشته های بسیاری خانواده های شهدای دیگر در آن کتابچه ی جیبی که عنوان ِ «یاد» داشت دلربا بود. به شوخی به دوستی میگفتم که خانواده ی اکثر اتوبانهای تهران طرفدار میرحسین شده اند!

دست نوشته ی کوتاه بالای مریم امینی خود گویای بسیاری حرفها بود. خیال ِ اینکه بودن امروز مرتضای آوینی با چه تفکراتی همراه میشد خیالی باطل است، نشدنی است، اما اینکه کیهان و فارس و رجا میشوند کاسه ی داغ تر از آش طرفداری سید مرتضی، از آن طنزهای با نمک روزگار است!

همان ها که روزگاری تاب تهیه ی «هیچکاک، همیشه استاد»  توسط سید مرتضی را نداشتند، بعد از شهادتش با هوش ذاتی خود پی بردند که بهتر است از او بنویسند و این بار نه در جهت تخریب او که در جهت سند زدن او به نام خویش! وصله ای به قول ادیبان لا یتچسبک!

به قول دخترش، «آوینی خوب، آوینی مرده!«

بعد نوشت: شاهد از غیب رسید!

خبر کوتاه است و البته خوشحال کننده: عبدالمالک ریگی دستگیر شد.

شنیدن این خبر خوشحال کننده است. شنیدن  این خبر فردای دیدن «به رنگ ارغوان» خود لذتی مضاعف دارد. از جنبه های بارز به رنگ ارغوان نفوذ و قدرت منابع اطلاعاتی کشور است.

اولین بار که آن فیلم مستندِ حمله ی ریگی به کاروان مسوولان و ماموران در زاهدان را دیدم، چند چیز ذهنم را درگیر کرده بود، مهم تر از همه همین بود که چندین ماشین و چندین نفر آدم در بیابان دور هم جمع میشوند که منتظر کاروانی بمانند و به رویشان آتش باز کنند. در این مدت دعا و نماز میخوانند و عبدالمالک شخصا برایشان صحبت میکند و از جهاد و شهادت میگوید و وعده ی بهشت میدهد و آن نگاه معروف اسلامی را برایشان شرح میدهد که یا پیروز میشویم یا شهید، که به لقای الهی میرسیم! غروب میشود و حمله میکنند و اسیر میگیرند و سر بریدن و ….این فیلم را خود این گروهک منتشر کرده بود.

به گمانم لابه لای همه ی این قصه، یک چیز بیشتر از همه جلوه داشت و آن همین روحانی و معنوی صحبت کردن این موجود کذایی بود. داستان داستان سوء استفاده ی همیشگی گروهی است که میدانند دروغ میگویند از گروهی که نمی دانند دروغ میشنوند!

عبدالمالک اجیر کردگانش را وعده پول و مقام نمی دهد، چه زندگی در بیابان های زاهدان و ایرانشهر و تاسوکی و هزار جای  این چنینی دیگر انگیزه ای برای پول و خوشی نمی خواهد! وعده ی رضوان الهی! وعده ی لقا ءالله! وعده ی من المومنین رجال صدقوا… میدهد، سوار بر بی خبری و نافهمی دینی عده ای که به گفته های او ایمان دارند. چیزی از جنس طالبانیسم، نوعی از جنس  آنچه در مورد حسن صباح و الموت و حشاشین گفته میشود! عبدالمالک به سان رهبری معنوی میان طرفدارانش بروز و ظهور دارد! او را میپرستند چون یک رهبر معنوی! کسی که سودای دین و خدا دارد! پیروانش او را تروریست و آدمکش نمی دانند، او بزرگ آنهاست که توانسته در جوانی این مقامات را طی کند، او برای آنها موجه است! به جندالله بودن او ایمان دارند و این همه ی فاجعه ی قصه است.

چه باید کرد که چنین نشود؟ از نگاه تربیت فکری جامعه، کجا را باید نشانه گرفت که این مدل گروهک های فکری با این نوع تفکر رشد نکند؟

بد نیست بار دیگر برگریدم و بر خود نگاهی ساده بیاندازیم، نسبت ما با دانسته هامان چیست؟ واکنشمان به حرفهایی که شنیده ایم و خوانده ایم چیست؟ به قول آن دوستمان، کژتابی های ذهنی را چطور میتوان فهمید و چگونه میتوان اصلاح کرد؟ ما دچار این کژتابی ها از نوع خودمان نیستیم؟ هستیم؟ هرچه هست این موجود عجیب و غریب دستگیر شده، کام خوشحالمان کاش حواسش به  جایی خارج از اصل قصه پرت نشود.

* عنوان این نوشته نام کتابی کوچک اما بسیار خواندنی، عمیق و دوست داشتنی با رویکرد سقراطی است.